TOEN ZAG IK DE OORLOG IN ZIJN OGEN

Locatie
Markt, Waalwijk
Schrijver
Hannie Visser-Kieboom
Simon van Adelberg was heimelijk verliefd op zijn tante Maaltje, hij hield vooral van haar rode haar. Tante Maaltje van Adelberg-Hartog en haar zus Betje Hartog waren beiden kinderloos. Simon en zijn broertje Louis werden eindeloos verwend, de tantes hadden een kast vol speelgoed. In Tilburg bestierden ze een winkeltje in sigaren en sigaretten.

Ook de vader van Simon – Louis – is winkelier. Aan de Markt in Waalwijk heeft hij een textielwinkel. Twaalf jaar is Simon als de oorlog uitbreekt. Aanvankelijk lijkt het leven nog zijn gewone gang te gaan, maar allengs wordt het leven van het gezin Van Adelberg steeds meer ingeperkt door de Duitse bezetter. Op 28 augustus 1942 vertrekt vanaf het station in Waalwijk een trein naar Den Bosch met aan boord zes Joden. Ze hebben gehoor gegeven aan de oproep zich te melden en worden naar Westerbork gebracht.

 

Gaskraan

De Joodse Louis van Adelberg en zijn twee zonen ontspringen de dans omdat hun moeder, Anna Maria van Lieshout, niet Joods is. Maar hoe lang nog, voordat zij op de trein worden gezet? De textielwinkel is dan al lang gesloten, al hun geld hebben ze af moeten geven aan de Duitse bezetter en Louis is verplicht de Davidster te dragen. Op 4 april 1943 krijgen tante Maaltje en tante Betje een oproep van de Duitse bezetter om zich te melden. Samen gaan ze op bed liggen – hun gebedenboek naast zich – en draaien de gaskraan open.

Louis van Adelberg wordt regelmatig opgepakt door de Duitse bezetter en blijft soms dagen weg. Hij wordt zelfs gesteriliseerd met de belofte dat hij dan zijn davidster niet meer hoeft te dragen. Hij komt terug als een gebroken man en sterft uiteindelijk op 16 maart 1944 aan een maagbloeding, op de leeftijd van 63 jaar. De Joodse Louis wordt begraven op de katholieke begraafplaats in Waalwijk; in niet gewijde grond.

 

Communie

Op 30 oktober 1944 wordt Waalwijk bevrijd. Moeder Anna opent zo snel mogelijk weer de textielwinkel; op 17 november verschijnt zo de allereerste advertentie in de Echo van het Zuiden. Op 24 december 1944 zorgt zij dat Simon en zijn broer Louis zelfs katholiek gedoopt worden. Diezelfde dag nog doen zij hun eerste communie, zo zijn de kinderen beschermd tegen de Jodenvervolging, die boven de rivieren nog in volle gang is. De bezoekjes die zij als kinderen met hun vader brachten aan de synagoge in Amsterdam lijken zo iets uit een ver verleden.

Simon wordt journalist en werkt onder andere voor de KRO. Hij krijgt drie kinderen: Chaim (1957), Esther (1958) en Simon (1959). In 1981 maakte hij bij de KRO de documentaire ‘Er vertrokken 93 treinen, over de Joodse familie Van Dijk’. Tussen 1942 en 1944 vertrok iedere dinsdag een trein vanuit kamp Westerbork naar de Duitse vernietingskampen; 93 in totaal. Treinen met gewone mensen, mensen zoals de familie Van Adelberg.

“Mijn vader wilde ons beschermen en daarom koos hij voor de naam Van Dijk, maar hij filmde natuurlijk zijn eigen geschiedenis, dat was zijn therapie. Hij hield altijd vol dat hij geen trauma had van de oorlog, hij vertelde nooit over wat hij had meegemaakt. Hij was ook altijd vrolijk, lief en aardig”, zo vertelt zijn dochter Esther van Adelberg (1958). Zo’n tien jaar na het maken van de documentaire over de treintransporten vanaf kamp Westerbork is Simon van Adelberg in­getreden in het Jodendom.

 

Weer tante Maaltje

Pas toen kon hij zijn grootste wens in vervulling laten gaan. Een herbegrafenis van zijn vader op de Joodse begraafplaats in Amersfoort. “Heel vreemd om zo de begrafenis van je grootvader bij te wonen, maar mijn vader wilde dat zo graag. Later kreeg hij een aandoening aan zijn hersenen en was hij zijn idee van tijd en plaats kwijt. Toen vond ik hem huilend op de bank. ‘Ze hebben tante Maaltje vergast’, zo snikte hij. Toen zag ik voor het eerst de oorlog in zijn ogen”. Op 10 oktober 2000 overleed Simon van Adelberg op de leeftijd van 72 jaar. Hij werd begraven op de Joodse begraafplaats in Amersfoort. Vlakbij het graf van zijn vader Louis.

Historisch kader Gedwongen sterilisatie
Mensen van ‘onzuiver’ ras zouden geen kinderen mogen krijgen, vonden de nationaalsocialisten in Duitsland. Vanaf 1933 werden sommige Duitse Joden, homo’s, Roma, Sinti en mensen met een beperking verplicht gesteriliseerd. Zij konden dan geen kinderen meer krijgen. Tien jaar later, in de tweede helft van 1943, kregen bijna negenduizend Joodse Nederlanders – ook Brabanders – die met een niet-Joodse partner waren getrouwd een brief: ook zij moesten zich melden om zich te laten steriliseren. Niet meewerken was gevaarlijk: het risico om op transport te worden gesteld was groot.

Lees hier meer over gedwongen sterilisatie: https://www.tweedewereldoorlog.nl/themas/systematische-uitsluiting-terreur-en-genocide/holocaust/gedwongen-sterilisatie/

FOTO
De familie van Adelberg ter gelegenheid van het twintigjarig huwelijksfeest van Louis en Anna op 23 mei 1943. De gehate Davidster prijkt op enkele jasjes.
(Afbeelding: privébezit familie van Adelberg, 1943)

Bekijk nog meer verhalen in dit thema

SAMENWERKENDE PARTNERS

WHEN I SAW THE WAR THROUGH HIS EYES

Location
Market, Waalwijk
Author
Hannie Visser-Kieboom

Simon van Adelberg was secretly in love with his aunt Maaltje, and particularly loved her red hair. Aunt Maaltje van Adelberg-Hartog and her sister Betje Hartog were both childless. Simon and his brother Louis were spoilt rotten; the aunts had a cupboard full of toys. The sisters ran a tobacco shop in Tilburg.

Simon’s father – Louis – was also a shopkeeper. He had a textile shop by the Markt in Waalwijk. Simon was twelve years old when the war broke out. Initially, life seemed to go on as usual, but gradually the life of the Van Adelberg family became restricted by the German occupiers. On 28 August 1942 a train left from the station in Waalwijk to ‘s-Hertogenbosch (Den Bosch ) with six Jews on board. They complied with the request to report and were taken to Westerbork transit camp.

Gas tap

The Jewish Louis van Adelberg and his two sons were lucky this time because their mother, Anna Maria van Lieshout, wasn’t Jewish – but how much longer before they were put on the train? The textile shop had been closed long ago, they had given all their money to the German occupiers and Louis had to wear the Star of David. On 4 April 1943, aunt Maaltje and aunt Betje were summoned by the German occupiers. Together they lied down on the bed – their prayer book beside them – and opened the gas tap.

Louis van Adelberg was regularly arrested by the German occupiers and sometimes stayed away for days. He was even sterilised and promised that he then wouldn’t have to wear his Star of David. He returned as a broken man and finally died of gastric bleeding on 16 March 1944, aged 63. The Jewish Louis was buried at the Catholic cemetery in Waalwijk: in unconsecrated ground.

Communion

Waalwijk was liberated on 30 October 1944. Mother Anna opened the textile shop as soon as she could and on 17 November the very first advertisement appeared in the Echo van het Zuiden (Echo of the South). She even ensured that Simon and his brother were baptised as Catholics on 24 December 1944. They took communion that same day, which would protect the children against the persecution of the Jews, which was still in full swing above the rivers. The visits that they paid to the synagogue in Amsterdam with their father now seemed to be something from a distant past.

Simon became a journalist and worked for various organisations, including the KRO (Catholic Radio Broadcasting). He had three children: Chaim (1957), Esther (1958) and Simon (1959). In 1981, he made a documentary called ‘Er vertrokken 93 treinen, over de Joodse familie Van Dijk’ (’The departure of 93 trains, about the Jewish family Van Dijk) for the KRO. Every Tuesday, from 1942 to 1944, a train left from Camp Westerbork to the German extermination camps: 93 in total. Trains with regular people, people like the Van Adelberg family.

“My father wanted to protect us and that is why he chose the name Van Dijk, but in reality he documented his own story, it was his therapy. He always insisted that the war didn’t traumatise him, he never told us what he went through. He was always cheerful, sweet and kind”, said his daughter Esther van Adelberg (1958). Ten years after the creation of the documentary about the train transport from Camp Westerbork, Simon van Adelberg converted to Judaism.

Aunt Maaltje again

Only then could his biggest wish come true: a reburial for his father on the Jewish cemetery in Amersfoort. “It was strange to attend the funeral of my grandfather in this way but it was what my father wanted. Later he suffered from a brain disorder and lost his perception of time and place. I found him crying on the sofa. ‘They gassed aunt Maaltje’, he sobbed. That was when I saw the war through his eyes for the first time”. Simon van Adelberg passed away on 10 October 2000 at the age of 72. He was buried at the Jewish cemetery in Amersfoort, close to the grave of his father Louis.

PHOTO
The Van Adelberg family celebrating the twentieth wedding anniversary of Louis and Anna on 23 May 1943. The much-hated Star of David is pinned on several jackets. (Image: private collection of the Van Adelberg family, 1943)

PARTNERS