ALS DE VLUCHT UIT EGYPTE

Schrijver
Jack Didden
Locatie
Hervormde kerk, Wijk en Aalburg
Thema
Strijd 1944

Begin november 1944 kwam de geallieerde opmars tot stilstand bij het Hollands Diep en de Bergsche Maas. Vanaf dat moment was het Land van Heusden en Altena frontgebied, met alle ellende van dien. Vrijwel meteen werden de boerderijen aan de rivier ontruimd, het begin van een lange reeks evacuaties.

 

Geïsoleerd

De jonge dominee Harke Harkema en zijn gezin wonen pas twee jaar in Wijk als de oorlogsstorm over zijn gemeente raast. Zijn echtgenote, Agaath, is in verwachting van haar derde kind als het front nadert. Op 4 november arriveren de eerste gewonde burgers. Maar dit is pas het begin. De aankomst van vluchtelingen in de dagen daarna is een voorbode van wat er die winter gaat gebeuren. Vluchtelingen, maar ook Duitse militairen zoeken onderdak bij de familie Harkema. Mevrouw Harkema in een brief “Dat klinkt erg wonderlijk, maar je raakt overal aan gewend. Het is hier met recht een fronthuishouden.” Omdat de kerk gedeeltelijk is kapotgeschoten houdt Harkema zijn diensten voortaan in een grote garage. Als veel mensen zich niet meer op straat durven te begeven houdt de dominee ook diensten in een bakkerij of een stal. Nadat alle ramen in de pastorie zijn gesneuveld, vertrekt het domineesgezin naar het huis van diaken Wink. Agaath schrijft; “Als we maar bij elkaar mogen blijven. Zo leer je iedere dag meer loslaten.”

 

Een donkere Kerst

Half december is de situatie eigenlijk onhoudbaar geworden voor de gewone burger. Door de onophoudelijke beschiet­ingen waagt bijna niemand zich nog naar buiten, maar de jonge dominee is onvermoeibaar. Hij bezoekt gewonden, troost ouderen, leidt begrafenissen en moet soms naar de Duitse plaatselijke commandant om iets te regelen omdat hij als enige Duits spreekt. De winter is al vroeg begonnen. De kersttijd, normaal een periode van huiselijke knusheid, staat in het teken van de oorlog. In plaats van klokken is er het aanhoudend gebulder van geallieerde en Duitse kanonnen. Dominee Harkema houdt een dienst in een stal. Zijn vrouw, “Een zo donkere Kerst hebben wij (…) nog nooit meegemaakt.” De ergste beproeving moet dan nog komen. Op 5 januari 1945 wordt Wijk getroffen door een ramp. Een Britse bom komt vlak bij bakkerij van der Pol terecht. De nog brandende bakkersoven stort in de kelder waar mensen zitten te schuilen. In totaal komen veertig mensen om.

 

De evacuatie

Dan wordt het woensdag 10 januari. Het sneeuwt aan een stuk door en er staat een snijdende wind als de inwoners van Wijk te horen krijgen dat ze diezelfde dag hun huizen moeten verlaten. De evacuatie vindt plaats op last van de Duitse overheid. Die wil de handen vrij hebben zo dicht bij het front. Het enige dat de burgers bezig houdt is de vraag hoe ze in deze barre omstandigheden het vege lijf kunnen redden.

Het gezin Harkema reist op de kar van Wink, getrokken door onbeslagen paarden, voorop iemand die de weg wijst om te voorkomen dat ze van de smalle, gladde dijk af raken in het halfduister. De tocht is een martelgang, vooral voor ouderen, kleine kinderen en zieken. Die nacht bevalt Agaath Harkema in Sleeuwijk onder moeilijke omstandigheden van een dochter, Liesbeth. Het commentaar van de dominee: “de Heere heeft het wel gemaakt. Zijn naam zij geloofd!” Zijn gemeente raakt nu naar alle kanten verstrooid. De meerder­heid wordt ondergebracht in de omgeving van Woudrichem, maar velen moeten de lange barre tocht vervolgen tot in Friesland. Pas na de capitulatie van de Duitse bezetter kunnen de inwoners terugkeren naar hun zwaar verwoeste woonplaats. Op 27 mei houdt Harkema zijn eerste dienst in het onbeschadigde koor van de kerk. Een maand later betrekken hij en zijn gezin de pastorie weer. De lange weg terug is begonnen.

 

Vergeten slachtoffers

Tijdens de lange, barre winter van ‘44 op ‘45 kwamen uiteindelijk bijna honderd burgers in het Land van Heusden en Altena om het leven, voornamelijk door geallieerde beschietingen en bombardementen. Deze streek is het enige stukje Brabant dat nooit bevrijd werd, maar toch zwaar te lijden had onder het oorlogsgeweld. Het is een vrijwel vergeten hoofdstuk in het verhaal van de bevrijding van Nederland.

 

 

Het gezin Harkema in 1942: vader, Sybolt, moeder en Joop.

De Hervormde pastorie in Wijk (Afbeelding: privébezit familie Harkema, 1942)

SAMENWERKENDE PARTNERS

LIKE THE FLIGHT FROM EGYPT

Author
Jack Didden
Locatie
Dutch Reform Church Wijk and Aalburg
Theme
Battle 1944

At the beginning of November 1944 the Allied advance came to a standstill at the Hollands Diep and de Bergsche Maas waterways. From that moment on the Land of Heusden and Altena became the front line, bringing with it much misery. Almost immediately, all the farms on river were evacuated, the start of a long series of evacuations.

Isolated

The young priest Harke Harkema and his family had lived in Wijk for only two years when the storms of war raged over his parish. His wife Agaath was expecting their third child as the front approached. The first injured civilians arrived on 4 November, but that was only the start. The arrival of refugees over the next few days was just a precursor to what would happen in the winter. Refugees and German soldiers alike sought refuge with the Harkema family. Mrs Harkema commented in a letter: ‘It might sound strange but you can get used to anything. This is quite rightly a household on the front.’ Because part of the church had been shot to pieces, Harkema held his services in a large garage. When people no longer dared to go out onto the streets, the priest also held services in a bakery or a stable. After all the windows of the rectory were broken, the priest’s family moved to Deacon Wink’s house. Agaath wrote; ‘As long as we can stay together, you learn to put up with things more by the day.’

A dark Christmas

By mid-December the situation had become untenable for the average civilian. Because of the unceasing shooting, almost nobody ventured outside, but the young priest was relentless. He visited the wounded, comforted the elderly, conducted burials and sometimes had to visit the local German commander to arrange something, as he was the only person who spoke German. Winter began early and Christmas, normally a time for homely comforts, was dominated by war. The constant roar of Allied and German artillery replaced the sound of bells. Pastor Harkema held a service in a stable  and his wife said ‘We have never witnessed (…) such a dark Christmas.’ But the worst ordeal was yet to come; on 5 January 1945 Wijk suffered a disaster. A British bomb landed close to the Van der Pol bakery. The oven, still alight, collapsed into the basement where people were sheltering. In total forty people were killed.

Evacuation

It was Wednesday 10 January, there was constant snow and a biting wind when the population of Wijk were told they had to leave their homes that same day. The evacuation had been ordered by the German authorities who wanted to have a free hand so close to the front. The only thing that concerned the civilians now was how to save their lives in these harsh conditions.

The Harkema family travelled on Wink’s cart, pulled by unshod horses, with someone in front who knew the way to prevent them from slipping off the narrow icy dike in the half-light. The journey was torturous, especially for the elderly, small children and the sick. That night Agaath Harkema gave birth to daughter Liesbeth under difficult circumstances in Sleeuwijk. The priest commented; ‘The Lord has made this possible. His name be praised!’ His parish was now scattered in all directions. The majority were housed in the area around Woudrichem but many had to make the long, gruelling journey as far as Friesland. It was only after the capitulation of the German occupation that the residents could return to their heavily damaged homes. On 27 May Harkema held his first service in the undamaged choir of the church. A month later he moved back into the rectory with his family. The long journey home had begun.

 

Forgotten victims

During the long, gruelling winter of ’44 to ’45, almost a hundred residents in the Land of Heusden and Altena lost their lives, mostly due to Allied shooting and bombing. This region is the only part of Brabant that was not liberated, but still suffered from the violence of war. It is an almost forgotten chapter in the story of the liberation of the Netherlands.

The Harkema family in 1942: father, Sybolt, mother and Joop.

The Dutch Reform rectory in Wijk (Images:  Harkema family private collection, 1942)

PARTNERS